تاریخچه اقدامات پیشگیری از مواد مخدر در محیط های کاری در جهان

تاریخچه ای طولانی از کوششهای صنایع برای پیشگیری ازمشکل سوءمصرف مواد مخدر و الکل در میان کارکنان وجود دارد. مدتهاست صنایع مختلف به این موضوع توجه نشان داده اند. سیاستهای اصلی پیشگیری از سوء مصرف مواد در محیطهای کاری ابتدا بر مشکلات الکلیسم متمرکز بود. توجه به این مسئله در امریکا از دهه 1940 با تأسیس انجمن الکلی های گمنام برای کمک به افراد الکلی و درمان آنها آغاز گردید. این فعالیت تا دهه 1950 و 1960 برنامه های متعددی در محیط های مختلف کاری انجام شد. دیدگاه این برنامه ها بیماری دانستن اعتیاد و وظایف مربوط به پیشگیری و درمان، بود.

به مرور برنامه های مشترکی با همکاران پزشکان طب کار مراکز صنعتی و اعضای انجمن الکلی های گمنام برای کمک به کارکنان اجراء شد. این برنامه ها در محیط های کار، رسمیت و وجهه پیدا کردند. تا اواسط دهه 1960 حدود 50 برنامه از این گونه در صنعت امریکا پدید آمد.  به مرور فعالیتهای آن به دو حوزه الکلیسم و بهداشت روان تقسیم گردید. فعالان این بخشها بیشتر روانشناسان و مددکاران اجتماعی بودند. حوزه بهداشت روان بر کاهش کلیه مشکلات شخصی فرد تکیه داشت. کارکنان را به مشارکت فعالانه و خود جوش جهت حل مشکلات شان تشویق می نمود.

کارخانه اتومبیل سازی فورد

بررسی منابع موجود نشان می دهد که اولین بار در سال 1914 کارخانه اتومبیل سازی فورد به بررسی وضعیت مصرف الکل و مواد در کارکنان خود پرداخت. فورد در این مورد مقرراتی را وضع کرد. در برنامه نوآورانه کارخانه فورد، جامعیت فعالیتهای پیشگیرانه به وضوح مشهود بود و تنها به مسئله مواد و الکل پرداخته نمی شد. در این شرکت برای اولین بار بازدید از منزل کارگران انجام گرفت تا وضعیت زندگی آنان بررسی شود.

EAP

سال بعد در حول و حوش جنگ جهانی دوم، چند ایالت در امریکا شاهد تغییر و جابجایی سریع کارگران و سوانح و غیبت های مکرر آنان بود. این مسایل بیشتر به وضعیت ضعیف بهداشتی و سوء تغذیه آنان ارتباط داده می شد.  جهت حلّ آن، سیستم های ارائه خدمات جامع بهداشتی درمانی به هزینه کارفرما پیشنهاد می گردید. این گونه خدمات همان طور که اشاره شد، امروزه تحت عنوان “برنامه های کارمندیار” (EAP) اجراء می شوند.آنها علاوه بر پرداختن به مسایل بهداشتی درمانی مانند اعتیاد، به حلّ کلیه مشکلات کارکنان که بر عملکرد شغل آنان تأثیر می گذارد، توجه دارد. اصطلاح “محیط کاری عاری از مواد” امروزه به عنوان جانشین جامع EAP به کار میرود.

امروزه 90 %از بنگاههای بزرگ اقتصادی، برنامه های پیشگیری از سوء مصرف مواد در محیط کار را اجراء می کنند. در حالی که فقط 5 تا 10 %از بنگاههای کوچک و متوسط اقتصادی چنین برنامه هایی را در محیط های کاری خود اجراء می کنند.

توجه فعلی به مسایل سوء مصرف مواد مخدر در بین نیروی کار تا حدودی ریشه در دو جنبش مجزا دارد. این توجه منجر به برنامه های کارمندیار و برنامه های آزمایش سوء مصرف مواد شد. هر یک از این برنامه ها تا حدودی جهت گیری پیشگیرانه داشته اند. در خلال سال های 1980 یک نوع استراتژی مداخله ای دیگر یعنی آزمایش اعتیاد بسیار مورد توجه قرار گرفت. هدف این استراتژی آشکار کردن استفاده از مواد غیر قانونی در محیط کار بود.

آزمایش سوء مصرف مواد مخدر در محیط کار

آزمایش سوء مصرف مواد در محیط کار ابتدا در دهه 1970 از محیط های نظامی شروع شد. نهضت تست اعتیاد به این دلیل شروع شد که هم کارفرمایان صنایع و هم دولت ها نیاز داشتند کارکنان معتاد و مصرف کننده مواد مخدر را شناسایی کنند. گرچه مطالعات متعددی برای بررسی اثرات آزمایش اعتیاد بر روی نیروی کار صورت  گرفته، اثرات پیشگیرانه و بازدارنده آن کمتر مشخص شده است. به علاوه، نورماند و همکارانش(1990 ) بعد از مرور گسترده بر روی این موضوع نتیجه گرفتند که اثرات پیشگیرانه برنامه تست اعتیاد هرگز ثابت نشده است. لذا عوامل زیادی از جمله عوامل فرهنگی و اجتماعی می تواند در نتایج این برنامه ها دخالت داشته باشند.

بنابراین بایستی به دقت بررسی شود که استفاده از این روش کنترلی که هزینه های زیادی را بر دولت ها و صنایع وارد می کند تا چه اندازه می تواند نتیجه بخش باشد. گرچه اثرات بازدارنده آزمایش اعتیاد کمتر مورد حمایت علمی قرار گرفته ولی نمی توان آن را نادیده گرفت. مثلا والش و همکاران (1993) اشاره کرد که داده های بدست آمده از پیمایش ملی خانواده بر روی سوء مصرف مواد نشان می دهد که تست اعتیاد در خلال سال های 1985 تا 1990 اثر پیشگیرانه داشته است. یعنی تعداد کارکنان تمام وقتی که مصرف کننده مواد غیر قانونی بودند به نصف تقلیل یافته بود.

اجرای برنامه های بازدارنده مواد مخدر

همان طور که مشاهده می شود معلوم نیست این کاهش در نتایج مثبت آزمایشات ناشی از اثرات بازدارنده و پیشگیرانه این گونه تست ها است یا این که باید آنها را ناشی از راهبردهایی دانست که مصرف کنندگان مواد مخدر به کار می گیرند تا اعتیادشان مخفی بماند. این موضوع همچنان نیازمند بررسی های بیشتری است گرچه به نظر می رسد تفکیک آنها از یکدیگر کار ساده ای نباشد. در هر حال گرایش فعلی به این است که محیط کار، محیطی بسیار مناسب برای اجرای برنامه های بازدارنده و پیشگیرانه است، منتهی در این برنامه ها توجه به موانع و مشکلات پیش رو ضروری است. همچنین می بایست برنامه های اجرا شده مبتنی بر یک رویکرد تئوریک باشد. رویکردی که چارچوب نظری لازم را برای در نظر گرفتن تمام مسایل پیش رو ارایه نماید.

در زمینه پیشگیری از مواد مخدر در ایران چه میگذرد؟

متأسفانه در این زمینه مطالعات بسیار محدود و جزیی صورت گرفته است که بطور خلاصه به مواردی از آن اشاره میشود.

  • در ایران سالهاست که آمار افراد وابسته به مواد، 2 میلیون نفر تخمین زده می شود.
  • مواد سالانه هزینه ای بیش از 4500 میلیارد تومان را به طور مستقیم و غیر مستقیم به اقتصاد ایران تحمیل می کند.
  • معتادان ایرانی ساالنه دو تریلیون و 687 میلیارد و 990 میلیون و 922 هزار تومان معادل سه میلیارد دلار یعنی 15 درصد از درآمد نفتی کشور در شرایط عادی را صرف مواد مخدر میکنند
  • نتیجه یک زمینه یابی از اعتیاد به موادمخدر در کارکنان صنایع یکی از شهرستانها در کشورمان در سال 1378 نشان داد حدود پنج درصد از کارکنان مورد مطالعه، مصرف موادمخدر را تأیید نموده اند که اغلب آنها سیگاری بوده اند
  • پژوهش دیگر با هدف زمینه یابی اعتیاد و بررسی رابط نگرش مذهبی و رضایت از همسر با استعداد اعتیاد در کارکنان یک واحد صنعتی در اهواز در کشورمان در سال 1382 نشان داد که 2/7 درصد از کارکنان اظهار داشته اند گهگاه مواد مصرف کرده و 5/16 درصد کارکنان گرایش به اعتیاد بالا داشته اند
  • نتایج پژوهش دیگر با هدف زمینه یابی اعتیاد و رابطه برخی ویژگیهای شخصیتی، خانوادگی (مانند هیجان خواهی، ابراز وجود، سرسختی روانشناسی، نگرش مذهبی و رضایت از همسر) و فردی، شغلی )تحصیلات، ساعات کار، نوع کار، مصرف سیگار) با استعداد اعتیاد در کارکنان یکی از شرکتها درجنوب کشور در سال 1384 نشان داد 5/16 درصد کارکنان تجربه یکبار تا بطور مرتب مصرف مواد را گزارش کردها ند، شامل: 2/7 درصد یکبار، 9/4 درصد بین 2 تا 5 بار و 5/4 درصد گهگاهی یا مرتب
  • نتایج حاصل از ارزیابی سریع وضعیت اعتیاد در ایران  (RSA)در سال 1386 بین معتادانِ مراکز درمانی دولتی و خصوصی، معتادان خیابانی و زندانها بیانگر این است که
                  آمار معتادان
    • بیش از 70 درصد معتادان، در محیط های کاری مختلف مشغول به کار هستند. از میان جمعیت معتادان بیکار حدود 10 درصد به دلیل اعتیاد، از کار اخراج شده اند
    • حدود 75 درصد از مصرف کنندگان مواد در دامنه سنی 20 تا 40 سال قرار دارند
    • حدود 10 درصد معتادان گزارش میکنند که اولین بار مصرف مواد را در محل کار شروع کرده اند.  2 درصد از معتادان اولین مصرف خود را در یک موقعیت دوستانه (جمع دوستان و مهمانی دوستانه) آغاز کرده اند
    • مشکلات مربوط به کار حدود 14 درصد از علل راه انداز مصرف مواد را تشکیل میدهند

بر اساس مطالعات متعدد، عوامل زیر سبب مصرف مواد در محیطهای کاری میشود:

  • فشار دوستان و همکاران مصرف کننده و همنشینی با آنها
  • دسترسی به مواد به گونه ای که در محیط کاری یا نزدیک به محل محیط کار موادمخدر و روانگردانها قابل خریداری و مصرف باشد
  • فقدان کنترل اجتماعی در مکانهای شغلی
  • مشاغل سنگین و سخت
  • براساس آمارها، اعتیاد کارکنان و کارگران باعث 50 تا 80 درصد افت تولید میشود. همچنین باعث افزایش 30 درصدی هزینه های درمان و بالا رفتن خطرات و تلفات در محیط های صنعتی شده است.

فقدان سیاستهای کلی در مبارزه با مواد مخدر

به گفته دکتر حمید صرامی، مدیرکل دفتر پیشگیری از اعتیاد ستاد مبارزه با مواد مخدر، فقدان سیاستهای کلی در مبارزه با مواد مخدر و نیز سکوت قانون برنامه های اول، دوم و سوم توسعه، باعث شد طی سالهای پس از انقلاب، طرح جامع و برنامه مدون پیشگیری اولیه از اعتیاد و موادمخدر در محیطهای کاری (صنعتی، اداری و نیروهای مسلح) جهت آموزش کارکنان دولت تهیه نشود.

اگرچه در مصوبات پنجاهمین جلسه (مورخ 2/3/74) و شصت و سومین جلسه (مورخ 6/11/77) ستاد مبارزه با موادمخدر و نیز آیین نامه های مربوطه (مورخ 14/2/1378) در خصوص شناسایی، برخورد با کارمندان معتاد در وزارتخانه ها و سازمانهای دولتی و نیز درمان آنها و همچنین شروع و توسعه اقدامات آموزشی و کاهش تقاضا تاکید لازم به وزارتخانه ها، ارگانها، نهادها و شرکتهای دولتی صورت پذیرفته، اما عموم سازمانها و شرکتها خود را موظف به اجرای هدفمند برنامه پیشگیری از اعتیاد در محیط کار نکرده اند.

سیاستهای کلی مبارزه با مواد مخدر

با تصویب سیاستهای کلی مبارزه با مواد مخدر و ابلاغ آن در مورخ 10/7/85 ، شاهد بودیم که در بند چهارم سیاستهای مزبور، اتخاذ راهکارهای پیشگیرانه در مقابله با تهدیدات و آسیبهای ناشی از موادمخدر و روانگردان با بهره گیری از امکانات دولتی و غیردولتی در محیطهای کار مورد تاکید و توجه قرار گرفته است. ضمن آنکه در سند توسعه ویژه فرابخشی مبارزه با اعتیاد به مواد مخدر برنامه چهارم توسعه اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اجرای طرح جامع سالم سازی محیطهای کار اعم از آموزشی، بهداشتی، اداری، نظامی، صنعتی و کارگری با رویکرد پیشگیری از مصرف مواد مخدر و روانگردانها در قالب آموزشهای کوتاه، میان و بلند مدت در نظام جامع آموزش کارکنان دستگاههای دولتی و غیردولتی تصویب و ابلاغ شده است.

در راستای مراتب فوق در یکصد و بیست و دومین جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر (مورخ 1/2/87) طراحی و اجرای دوره های آموزش ضمن خدمت پیشگیری از اعتیاد کلیه کارکنان دولت مورد تصویب قرار گرفت.  مقرر شد معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی ریاست جمهوری با همکاری دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر، اقدامات لازم را در این زمینه به عمل آورند. امید می رود در آینده نزدیک شاهد تحقق عملی و گسترده آن در سطح کلیه دستگاههای دولتی با تحت پوشش قرار گرفتن تمامی کارکنان دولت در وزارتخانه ها، شرکتها، کارخانجات و نیروهای مسلح باشیم.

مقاله ی حاضر به قلم  دکتر لیلا سلیمانی نیا می باشد.

لازم به ذکر است که اگر در زمینه اعتیاد مشکل یا سوالی دارید، می توانید  با جستجو در سایت فراتاک و انتخاب درمانگری که در این زمینه تخصص و سابقه درمان کافی دارد، به صورت آنلاین  مشورت یا درمان دریافت نمایید. 

به اشتراک بگذارید:

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email
Print
Telegram

3 پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. می‌توانید از نام دلخواه استفاده کنید.

مقالات مشابه

مکانیزم های دفاعی

مکانیزم های دفاعی مکانیزم های دفاعی چیستند؟ اگر بخواهیم بطور عامیانه مطرح کنیم، بسیاری از قوانین اجتماعی و اخلاقی و همچنین بسیاری از عوامل درونی

مهارت مدیریت هیجانات

مهارت مدیریت هیجانات مهارت مدیریت هیجان از جمله مهترین مهارتهاست که باید بیاموزیم. شادی، اندوه، خشم، ترس، تعجب و انزجار حالتهای عاطفی هستند که همه

مهارت تفکر انتقادی

مهارت تفکر انتقادی   هرلحظه از شبانه روز ما درمعرض اطلاعات مختلف قرار می گیریم. برای حیوانات و انسان نخستین برخی اطلاعات دست اول بودند.

مهارت مدیریت استرس

مهارت مدیریت استرس مهارت مدیریت استرس یکی از گامهای مهم در آموزش است. استرس می تواند آسیبهای جدی به حوزه های مختلف زندگی افراد وارد

0
    لیست انتخاب‌های شما

    فراتاک برای تسهیل ارائه خدمات برای هموطنان عزیز داخل ایران امکان پرداخت ریالی ایجاد کرده است. برای استفاده از خدمات لطفا فرم زیر را پر کنید تا در اسرع وقت با شما تماس گرفته شود.