مهارت خودآگاهی

من کیستم؟

انسان همواره در جستجوی پاسخ برای این پرسش می باشد. برای یافتن پاسخ ازکجا و چگونه شروع می کنید؟ بیشتر  اطلاعاتی که در فعالیتهای روزانه پردازش و استفاده می کنیم، مربوط به خود است. این اطلاعات از تجربه های خاص  زندگی ناشی می شوند. برای مثال “هنگام تنهایی احساس ناراحتی می کنم”؛ “وقتی که در جمع خانوادگی هستم  احساس آسایش و آرامش بیشتری می کنم”. مهارت خودآگاهی به این معنی است که هر یک از ما چگونه به خود نگاه می کنیم و براساس نگاهی که به خود داریم، چه احساسی پیدا می کنیم.

شما چه میزان خود را می شناسید؟ ارزش ها وشایستگی های شما کدامند؟ از وجود خود خرسند هستید؟ دیگران شما را  چگونه ارزیابی می کنند؟ آیا نظر دیگران برای شما اهمیت دارد؟ زندگی را چگونه تعریف می کنید؟ چه میزان با  سختی های زندگی سازش می کنید؟

 

هرکسی برای جواب دادن به این گونه سؤالات نیازمند داشتن آگاهی و دانشی از خود می باشد.  به عبارت دیگر خودآگاهی، توانایی شناخت و آگاهی از خصوصیات، نقاط ضعف و قدرت، خواسته ها، ترس ها و  بیزاری ها است.

خودآگاهی یعنی آگاهی یافتن و شناخت اجزای وجود خود؛ شناخت اجزایی همچون خصوصیات  ظاهری، احساسات، افکار و باورها، ارزش ها، اهداف، گفتگوهای درونی و نقاط قوت و ضعف خود. به عبارت ساده تر  اطلاع از اینکه: شما از نظر ظاهری چه ویژگیهای دارید؛ از نظر عاطفی در چه شرایطی هستید؛ آیا معمولاً گوشه گیر و  منزوی هستید یا شلوغ و پرسر و صدا؛ چگونه به دنیا نگاه می کنید؛ چه افکار و باورهایی بر ذهن شما حاکم است و چه  نگرشی نسبت به خود و دنیای اطراف تان دارید؛ ارزش های شما در زندگی کدامند؛ چه اهدافی را در زندگی دنبال می کنید؛ چه نقاط قوت و ضعف و یا چه ویژگیهای مثبت و یا منفی دارید.

اهمیت و ضرورت مهارت خودآگاهی:

برای اکثر ما توصیف ویژگیهای اخلاقی و رفتاری خود برای دیگران کار سخت و دشواری است. اغلب ما فقط به  واسطه یک سری ویژگیهای کلی و عمومی از جمله سن، جنس، نام خانوادگی، تحصیلات، وضعیت شغلی و خانوادگی  و … که هنگام معرفی خود به دیگران ارائه می کنیم، خودمان را می شناسیم و از ویژگیهای شخصیتی و رفتاری خود  اطلاع کافی و مناسبی نداریم. به عنوان مثال نمی دانیم که چه کارهایی را خوب می توانیم انجام دهیم؟ در چه کارها و  زمینه هایی استعداد کافی نداریم؟ چه ویژگیهای اخلاقی خوب و مثبتی داریم؟ ویژگیهای اخلاقی بد ما کدامند؟ در زندگی چه اهداف کوتاه مدت و یا بلند مدتی برای خود داریم؟ علائق و اولویت های زندگی ما چیستند؟ باورها و  ارزش های ما کدامند؟

شناخت خود

هرچه بیشتر و بهتر خودتان را بشناسید، بهتر می توانید آنچه را که هستید، بپذیرید و یا تغییر دهید. زمانی که فرد تصویر  تاریک و مبهمی از خود دارد، درواقع شناخت واقعی از خود نداشته و در کشمکش هوای درونی خود باقی می ماند.  وقتی ما شناختی از خود درونی مان نداشته باشیم، خود را به دست محیط و اطرافیانمان می سپاریم. درنتیجه این  نیروهای بیرونی هستند که شخصیت ما را شکل داده و برای ما قالب و ساختار تعیین می کنند. در اینصورت از بسیاری از  پتانسیل های وجودی خود غافل مانده و آنها را سرکوب می کنیم. از سوی دیگر وقتی شخصیت و رفتار ما براساس  نیروهای بیرونی شکل گرفته باشد، بسیار شکننده و دائماً در حال تغییر خواهد بود. لذا دشواری های زیادی ازجمله  شکست های مکرر را می تواند برای ما بدنبال داشته باشد.

با پیشرفت تکنولوژی و زمان، ضروری است تا دانش و مهارت های خود را برای همراه شدن با تغییرات روزمره جامعه،  به روز و تازه نگهداریم. البته نقطه شروع این فرایند، شناخت خود به عنوان فردی منحصر به فرد است. برای این کار  باید شایستگی ها وتوانمندی های خود را تعیین کرده و نیروهای بالقوه وجودمان را شناسایی کنیم. رشد خودآگاهی به فرد کمک می کند تا دریابد تحت استرس قرار دارد یا نه و این معمولاً پیش شرط ضروری روابط  اجتماعی و روابط بین فردی مؤثر و همدلانه است. شناخت خود و آگاهی از مفهوم درونی و ذهنی خویش به عنوان یک  شخص می تواند فرد را در رویارویی با مشکلات و مسائل زندگی یاری دهد.

شکل گیری مهارت خودآگاهی:

پیش از تمرین مهارت خودآگاهی، ابتدا اندکی راجع به سؤالات زیر بیندیشید:

  • دوستانتان چه توصیفی از شما دارند؟ آیا با توصیفات آنها راجع به خودتان موافقید؟
  • چه توانمندی ها و نقاط قوتی در خودتان سراغ دارید؟
  • نقاط ضعف و کمبودهای شما کدامند؟ چه چیزهایی را در خودتان دوست ندارید؟
  • در چه موقعیتهایی بیشتر احساس آرامش می کنید؟ این احساس آرامش بیشتر به خاطر وجود کدام عناصر بیرونی یا درونی است؟
  • در دوران کودکی از انجام چه کارهایی بیشتر لذت می بردید؟ الان چطور؟
  • چه چیزی به شما انگیزه می دهد؟ چرا؟
  • اهداف و رویاهایتان برای آینده کدامند؟ چه برنامه ای برای رسیدن به این اهداف دارید؟
  • در زندگی از چه چیزی بیشتر هراس دارید؟ چرا؟
  • نگرانی های شما در زندگی کدامند؟ پاسخ شما در مقابل این فشارها و نگرانی ها چیست؟
  • از مشاهده چه خصوصیاتی در دیگران بیشتر لذت می برید؟ چرا؟
  • زمانی که با نظر فردی مخالف باشید، چه کار می کنید؟

افرادی که پاسخ های فوری و واقع بینانه ای به سؤالات فوق داشته باشند، از خودآگاهی خوبی برخوردار هستند. اما واقعیت آن است که اکثر افراد در پاسخ به اغلب این پرسش ها به این نکته برخورد می کنند که “تا حالا راجع به این  موضوع فکر نکرده ام” و یا “نمی دانم”. اینان کسانی هستند که شناخت کافی نسبت به خود ندارند و نیازمند کسب  مهارت خودآگاهی می باشند.

حال با توجه به شناختی که در مورد خودآگاهی بدست آوردید، به نظر شما این مهارت چگونه در انسان شکل می گیرد؟

همه چیز با آگاهی و شناخت شروع می شود. آگاهی، اولین گام در ایجاد خودآگاهی است. چنانچه آگاهی تان را  افزایش دهید، بهتر می دانید که چرا این احساس را دارید؛ الان چه فکری در ذهنتان می گذرد و علت رفتارتان در  موقعیت های مختلف چیست. این دانش، فرصت و آزادی تغییر مواردی که برایتان ناخوشایند است را در اختیارتان قرار می دهد و شما می توانید زندگی تان را مطابق با شرایط و خواسته های خود بسازید و از آن لذت ببرید. بدون داشتن دانش در مورد اینکه “کیستی”، پذیرش خود و تغییر غیرممکن خواهد بود. داشتن دید روشن و واضح از  آنچه که هستی و آنچه که می خواهی باشی و همچنین علت این خواسته به شما کمک می کند تا این خواسته ها را  هشیارانه و فعالانه به واقعیت تبدیل کنید.

در کسب این مهارت توجه به نکات زیر حائز اهمیت می باشد:

در فرایند شناخت خود بیش از آنچه که واقعاً هست، در مورد خود فکر نکنید؛ به عبارت دیگر از نگرش  کمال گرا و آرمانی نسبت به خود اجتناب کرده و درمقابل، یک دیدگاه میانه رو درباره توانمندی هایتان  اتخاذ نمایید. از سوی دیگر ضعف های خود را بزرگ نکنید و خودتان را دست کم نگیرید؛ همچنین سعی  نکنید با ارائه دلایل مختلف آنها را طبیعی و منطقی جلوه دهید. درواقع برای رسیدن به خودآگاهی و  شناخت خود واقعی مان، به یک دیدگاه واقع گرایانه هم درمورد توانمندی ها و هم در مورد ضعف هایمان  نیاز داریم.

اینکه ما خود را چگونه می بینیم، می تواند ناشی از بازخوردهایی باشد که از دیگران و اطرافیانمان راجع به  خصوصیات خود دریافت می کنیم. توجه به دیدگاه دیگران نسبت به ما می تواند کمک کننده باشد، اما هیچگاه نباید  مبنای شناخت خود را صرفاً برپایه آنچه که از دیگران می گیریم، قرار داده و نظر آنها را بی کم و کاست در مورد  خودمان بپذیریم. به راستی چه کسی شما را بیش از خودتان می شناسد؟ دیگران عواطف شما را احساس نمی کنند، آنها  با مشکلات شما روبرو نیستند و نمی توانند مثل شما فکر کنند. بنابراین بهترین فردی که می تواند طی فرایند خودآگاهی  به شما کمک کند، خود شما هستید.

ریشه خودآگاهی در چیست؟

اما دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که معتقد است ریشه خودآگاهی در ارتباط با دیگران شکل می گیرد، یعنی نمی توان  نقش دیگران را در این میان به کلی نادیده گرفت. این موضوع از دوران کودکی آغاز می شود. مقایسه ای که کودک  میان خود و دیگران انجام می دهد و همچنین بازخوردهایی که از والدین دریافت می کند، منشأ خودآگاهی محسوب  می شود. والدین هر فردی این فرصت را دارد که حداقل در یک چهارم از طول عمر، شما را مشاهده کنند و بیش از هر  شخص دیگری نسبت به مشخصات شما بینش و آگاهی کسب کنند، بنابراین هرچند لزومی ندارد که بی چون و چرا  دیدگاه آنها را نسبت به خودتان بپذیرید، اما حداقل آنها را شنیده و روی آنها فکر کنید.

مؤلفه های مهارت خودآگاهی:

عناصر بنیادی برای کسب مهارت خودآگاهی عبارتند از:

  1. آگاهی از ویژگی های جسمانی و بدنی

داشتن تصویری واقع بینانه از خود، یکی از عوامل مؤثر در شناخت خود است. بدین منظور می توانید در مقابل آینه ای تمام قد بایستید و ویژگی های ظاهری تان را بار دیگر از نظر بگذرانید. همه ما دارای ویژگیهای ظاهری مثبت و  منفی در کنار هم هستیم. با شناسایی آن دسته از ویژگی های منفی در ظاهرتان که قابل تغییرند، سعی کنید برای  بهبود آنها تلاش کنید تا به احساس رضایت بیشتری نسبت به خود دست یابید. همچنین شما می توانید با پیدا کردن  ویژگی های مثبت ظاهرتان، احساس رضایت بیشتری نسبت به خود پیدا کرده و بهتر با آن دسته از ویژگیهای  ظاهری تان که برایتان ناخوشایند و غیرقابل تغییرند، کنار بیایید.

  1. آگاهی از نقاط قوت خود

همه افراد از برخی ویژگی های مثبت و نقاط قوت برخوردارند. شاید شما هم بسیاری از آنها را در خود سراغ  داشته باشید، درعین حال ممکن است از برخی نقاط قوت در خودتان غافل باشید. نقاط قوت افراد عبارتند از  خصوصیات و ویژگی های مثبت، استعدادها و توانایی ها، مهارتها و توانمندی ها، و پیشرفت ها و موفقیت ها. شناسایی این نقاط قوت به شما کمک می کند تا اعتماد به نفس و خودباوری بیشتری پیدا کرده و استعدادهای  بالقوه تان را شکوفا کنید.

  1. آگاهی از نقاط ضعف خود

علاوه بر شناخت نقاط قوت، آگاهی از نقاط ضعف نیز برای شناخت هرچه بیشتر خود لازم و ضروری است. برخی  افراد نقاط ضعف خود را انکار می کنند چون توانایی روبرو شدن با آنها را ندارند، برخی نیز نقاط ضعف شان را به  قدری بزرگ می کنند که خود را فردی ضعیف و سرشار از ویژگیهای منفی می پندارند. هر دو گروه مذکور قادر  به شناخت واقعی خود نخواهند بود و از رسیدن به خودآگاهی ناتوانند. کمی فکر کنید و ببینید آیا کسی را سراغ  دارید که هیچ گونه نقطه ضعفی نداشته باشد؟ به نظر شما اگر کسی خود را دوست نداشته باشد و همیشه آرزو کند  ایکاش جای کس دیگری بود، میتواند زندگی شاد و موفقی داشته باشد؟

واقعیت آن است که توانایی همه انسانها محدود است و همه ما ممکن است نقاط ضعفی داشته باشیم. وقتی نقاط ضعف خود را شناخته و آنها را بپذیریم،  می توانیم در جهت اصلاح آنها گام برداریم. درواقع آگاهی از نقاط ضعف خود و پذیرش آنها و رسیدن به این  باور که هر فردی ممکن است اشتباه کند و از اشتباهات خود درس بگیرد، شرط کاملاً ضروری برای پیشرفت و  رسیدن به خودآگاهی است. سعی کنید خودتان را با وجود داشتن نقاط ضعف تان پذیرفته و دوست بدارید.  درآنصورت است که اعتماد به نفس خوبی خواهید داشت و می توانید در مسیر پیشرفت قدم بردارید.

  1. آگاهی از افکار خود

تا کنون به این موضوی فکر کرده اید که رفتاری که از شما صادر می شود، از کجا می آید؟ چه چیز باعث می شود که در اوقات گوناگون، احساسات مختلفی داشته باشید؟ بله، آنچه که احساس و رفتار ما را شکل می دهد،  افکار و گفتگوهای درونی ما است. ما بر اساس آنچه که فکر می کنیم، دست به عمل می زنیم. البته بین این عناصر  یک رابطه خطی به شکل زیر وجود ندارد: افکار—احساسات—رفتار ، بلکه این ارتباط به صورت تعاملی بوده و هریک بر دیگری تأثیر می گذارد:

ولی این چرخه معمولاً با فکر کردن آغاز می گردد و اگر این افکار منفی باشند، روی احساسات و رفتار ما نیز اثر  خواهند گذاشت. افکار منفی معمولاً یک سری گفتگوهای درونی منفی را بدنبال خواهند داشت. مثلاً: “من نمی توانم” ، “دوباره شکست می خورم” ، “هیچ چیز عوض نخواهد شد” و …

بنابراین شما باید این قبیل گفتگوهای درونی و افکار نامتعارف تان را بشناسید. اجازه ندهید که این افکار، کنترل  احساسات و اعمال شما را در دست داشته باشند. با شناخت صحیح این افکار می توانید آنها را با افکار منطقی و واقع بینانه جایگزین نموده و کنترل درونی احساسات و اعمال تان را خودتان به دست بگیرید. برای تمرین این  مهارت می توانید موقعیت های مختلفی که طی این هفته با آنها روبرو می شوید را مورد توجه قرار دهید. سعی  کنید به جای افکار و گفتگوهای منفی، به گفتگوهای درونی مثبت روی آورید و به تأثیر آنها روی احساسات و  رفتارتان دقت نمایید. ملاحظه خواهید کرد که نسبت به قبل، احساس مثبت تری داشته و رفتارهای مقبول تری از  شما صادر می گردد.

  1. آگاهی از باورها و ارزش های خود

باورها، ارزش ها و نگرش های هر فرد روی ادراک وی از دنیای پیرامون و چگونگی پاسخ او به محیط اثر می گذارد.  درواقع ما براساس یک چارچوب ذهنی منحصر به فرد عمل می کنیم و برای شناخت خود، آگاهی از این چارچوب  ذهنی امری لازم و ضروری است. باورهای ما شامل اصولی هستند که باطناً آنها را پذیرفته و قبول داریم. ارزش ها نیز عبارتند از ملاک و معیارهایی که به وسیله آنها افکار و رفتار خود و دیگران و هرآنچه که در محیط رخ می دهد را ارزشیابی می کنیم.

نگرش یا دیدگاه افراد نسبت به مسائل نیز از باورها و ارزش های آنها نشأت می گیرد. ساختار ذهنی افراد مختلف متفاوت از یکدیگر بوده و گاهی نیز این ساختارها تحت تأثیر دیگران شکل گرفته و ناکارآمد می باشند.  اما باورها و ارزش های فرد امری مطلق نبوده و قابلیت اصلاح و تغییر دارند. آگاهی یافتن از افکار، باورها و ارزش ها و ساختاز ذهنی خود، و همچنین آگاهی یافتن از این واقعیت که باورها و ساختارهای ذهنی ما قابلیت انعطاف دارند، تأثیر  بسزایی در شناخت هرچه بیشتر ما از خود و پرورش خودآگاهی دارد.

  1. آگاهی از اهداف خود

طبیعی است که هر فردی در زندگی برای خود اهدافی را دنبال می کند. وقتی به مدرسه می روید، وقتی در محل  کارتان حاضر می شوید، وقتی برای تعطیلات تان برنامه ریزی می کنید، هدف و برنامه ای خاص در ذهن تان دارید. برخی از این اهداف کوتاه مدت اند مثلاً: “کار می کنید تا در پایان ماه، حقوقی دریافت کرده و با آن امورات خود را بگذرانید”.

برخی اهداف نیز میان مدت می باشند مثلاً: “هدف شما از اشتغال به یک کار خاص، کسب آمادگی  برای مراتب بهتر شغلی است و به طور موقت در این شغل مشغول به کار هستید”. گاهی نیز افراد اهداف بلند مدت در  سر دارند و در جهت رسیدن به آن گام برمی دارند مثلاً ممکن است هدف فرد از اشتغال به یک کار دولتی، استفاده از  مزایا و سابقه آن در دوران بازنشستگی باشد. فرد برای تحقق این هدف 20 تا 30 سال تلاش می کند و لازمه رسیدن به آن گذراندن اهداف کوتاه مدت و میان مدت قبلی است.

              تصمیم هوشمندانه

برنامه ریزی و هدفمند بودن در زندگی و آگاهی از این اهداف، برای رسیدن به خودآگاهی و شکوفا نمودن پتانسیل های افراد ضروری است. چگونه می توانید تصمیم هوشمندانه و قطعی برای زندگی تان بگیرید، وقتی نمی دانید چه می خواهید و چرا آن را می خواهید؟ بسیار مشکل است که به شیوه ای زندگی کنید که هرگز ندانید بازخورد و اقدام بعدی  شما در زندگی چه خواهد بود. و وقتی ندانید که هدف تان از زندگی چیست، نمی توانید جایگاه خودتان را یافته و به خودآگاهی کاملی دست یابید.

از سوی دیگر عکس این قضیه نیز صادق است. برخی افراد چون شناخت کاملی از خود و آرزوهایشان ندارند، نمی توانند برای خود و زندگی شان برنامه ریزی کرده و اهدافی را درنظر بگیرند. این افراد اگر هدفی نیز داشته باشند، غالباً غیرواقع بینانه و نامتناسب با شرایط خودشان است. اهداف غیرواقع بینانه نه تنها محقق نمی شوند، بلکه فرد را نیز با احساس شکست و ناامیدی روبرو می سازند. هدفی جزء اهداف غیرواقع بینانه محسوب می گردد  که با توانایی ها و مقتضیات موجود برای فرد همخوانی نداشته باشد.

               تاثیر خودآگاهی در اهداف

با خودآگاهی و رسیدن به شناخت صحیح از توانایی ها، استعدادها، نقاط قوت و نقاط ضعف خود ممکن است به این نتیجه برسید که باید در برخی اهداف تان تجدیدنظر کرده و کمی آنها را تعدیل کنید.  شاید هم متوجه آن گردید که اهدافی که تا کنون داشته اید، خیلی سطحی بوده و شما باید بدنبال اهداف باارزش تری باشید. فرایند خودآگاهی به  افراد کمک می کند تا اهدافی را برگزینند که منطبق با خود واقعی آنها بوده و ایشان را به سوی رضایت بیشتر از خود  سوق دهند.

برخی افراد شناخت صحیح و واقعی از خود و توانایی هایشان ندارند و براساس آنچه که واقعاً هستند (خود واقعی شان) برنامه ریزی و عمل نمی کنند، بلکه اهدافشان را براساس آنچه که دوست دارند باشند (خود ایده آل) طراحی می کنند. تفاوت قائل شدن میان این دو مقوله حائز اهمیت می باشد چون پرداختن بیش از حد به “خود ایده آل” و آرزوهایی که فرد برای داشتن برخی خصوصیات دارد، ما را از رسیدن به شناخت واقعی  خودمان باز می دارد.

مثلاً پزشکی را درنظر بگیرید که همواره آرزو داشته در تمام علوم پزشکی دانش و اطلاعات کافی داشته و بتواند هر دردی را شخصاً درمان کند. این تصور ممکن است پس از مدتی جزء وجود وی شده و باور کند که واقعاً همینطور است. لذا سعی می کند بیمارانش را خودش درمان کرده و کمتر آنها را به سایر منابع تخصصی دیگر ارجای می دهد. اما این تصور، ایده آلی و آرمانگرایانه بوده و واقعیت اینچنین نیست؛ لذا باعث روبرو شدن با شکست های متعدد و افت اعتماد به نفس و کاهش رضایت از خود در وی می گردد. و چه بسا این احساس ناکارآمدی به حدی برسد که او دیگر  نتواند از توانایی های واقعی خودش هم بهره بگیرد و به کلی درمان بیماران را کنار بگذارد.

عوامل مؤثر در دستیابی به خودآگاهی:

علاوه بر آنچه که در عناصر لازم برای رسیدن به خودآگاهی بیان گردید، موارد دیگری نیز وجود دارد که افراد را در طی این فرایند یاری داده و به کسب این مهارت کمک می کنند. یکی از مهمترین این عوامل “پذیرش خود” می باشد.  منظور از پذیرش خود آن است که فرد خود را با تمام ویژگیهای مثبت و منفی که دارد، بپذیرد و دوست داشته باشد. بدین منظور باید بپذیرید که گاهی اوقات اشتباه می کنید، گاهی از عهده انجام کاری برنمی آیید، گاهی نمی توانید آن گونه باشید که خودتان یا دیگران را راضی نگهدارید، شما نمی توانید همه اطرافیانتان را راضی نگه داشته و براساس خواسته های آنها عمل کنید و … . بنابراین نباید با سرزنش خود در این گونه موارد، از خودتان انتظار بیش از حد داشته و از خود واقعی تان دور شوید.

عامل کمک کننده دیگر برای رسیدن به خودآگاهی آن است که علاوه بر خود، دیگران را نیز همان گونه که هستند، بپذیرید و دوست داشته باشید. به خاطر داشته باشید که هیچ دو نفری در دنیا وجود ندارند که کاملاً مثل یکدیگر بوده و خصوصیات یکسان داشته باشند. شما نمی توانید دوست یا همسری بیابید که کاملاً مشابه شما باشد و به گونه ای رفتار  کند که شما عمل می کنید. بنابراین باید وجود تفاوتهای فردی در افراد را پذیرفته و با آن کنار بیاییم. اگر بپذیریم  که هر فرد، انسانی است منحصر به فرد و هر یک از ما شباهت ها و تفاوت هایی با یکدیگر داریم، گامی بلند در جهت  خودآگاهی و شناخت خود برداشته ایم.

مسئولیت پذیری

انسانهایی که از خودآگاهی خوبی برخوردارند، در قبال خود و دیگران “مسوؤلیت پذیر” هستند و از زیر بار قبول مسؤولیت شانه خالی نمی کنند. مسؤولیت ها فرصتی هستند که نیروهای جسمی، روانی و اجتماعی شما را به چالش برمی انگیزند، قدرت های خلاقه شما را به حرکت وامی دارند و به شما کمک می کنند تا خودباوری قوی تری داشته باشید. درواقع قبول مسؤولیت گامی بزرگ درجهت رشد و خودشکوفایی شما است.

برخی افراد آمادگی روبرو شدن با واقعیت را درباره خودشان ندارند. زمانی که آگاهی از خود و شخصیت بیشتر  شود، در بعضی مواقع به نظر می رسد که باید تغییراتی ایجاد شود. اما برخی افراد نمی خواهند تغییر کنند، چون این تغییر  نیازمند تلاش است. برای مثال ممکن است یک فرد از خودش این تصویر را بسازد که “شخصی است علاقمند به سرگرمی و تفریح”. این شخص از آن به عنوان توجیهی برای عملکرد ضعیف در محیط کار و جامعه استفاده کند. درحقیقت اگر او دید صحیحی نسبت به خود داشته داشته باشد، در می یابد که “یک فرد سهل انگار و وقت گذاران است که انجام  فعالیتهای کاری، مسؤولیت ها و وظایفش را تا دقیقه آخر به تعویق می اندازد”.

برای روبرو شدن با حقیقت وجودی مان یعنی خودآگاهی، داشتن صداقت و شجاعت دو شرط اساسی  است.

موانع رسیدن به خودآگاهی:

گاهی اوقات برخی ویژگیها باعث می شوند فرد نتواند به خوبی در راه رسیدن به خودآگاهی و شناخت صحیح خود گام بردارد. یکی از این ویژگیها که برخی نیز به غلط آن را یک ویژگی مثبت می دانند “غرور” است. غرور و خودبزرگ بینی با “اعتماد به نفس” متفاوت است. منشأ اعتماد به نفس رشد “خود واقعی” است. خود واقعی بر مبنای صفات،  فضایل، شایستگی ها و استعدادهای واقعی که در انسان وجود دارند، شکل می گیرد. درحالیکه غرور بر اساس “خود  ایده آل” و بی اساس است یعنی برمبنای صفات و ویژگیهای تخیلی و تصوری شکل گرفته است و یا اگر واقعاً این صفات و ویژگیها در فرد وجود داشته باشند، احساس غرور فرد نسبت به آنها مبالغه آمیز و بی تناسب با آن صفات و  ویژگیها است.

غرورها انواع مختلفی دارند ازجمله: غرور عقل و دانایی، غرور اراده و همه کار توانی، غرور خودبزرگ بینی و مهم بودن، غرور دوست داشتنی یا محبوب بودن، غرور آزادی مطلق ، غرور شجاعت، غرور درستی و عدالت و …  . که همه آنها صفاتی غیرواقعی یا اغراق شده اند که برپایه افکار نامعقول نسبت به خود بنا نهاده می شوند و فرد را از رسیدن به خودآگاهی بازمی دارند.

توقعات و انتظارات بیش از حد از خود نیز فرد را از رسیدن به خودآگاهی منحرف می سازد. درواقع این توقعات از “خود ایده آل”  فرد ناشی می شوند و متناسب با ویژگیهای واقعی افراد نیستند. “کمال گرایی” و خواستن همه چیز در نهایت مطلوبیت، یکی دیگر از موانع رشد خودآگاهی است. انسان کمال گرا، چون همواره سعی در کامل بودن دارد،  هیچگاه رضایت کافی از خودش نخواهد داشت و این افکار موجب اخلال در موفقیت وی می گردند.

برخی از احساسات، افکار و باورهای این افراد عبارتند از:
  • ترس از بازنده بودن و اشتباه کردن؛ این افراد از شکست و اشتباه به شدت رویگردان هستند و آنها را به خودشان نسبت می دهند نه شرایط بیرونی؛ و این امر باعث می شود احساس نارضایتی بیشتری از خود داشته باشند.
  • ترس از نارضایتی و عدم پذیرش از سوی دیگران؛ افراد کمال گرا همواره بدنبال راضی نگه داشتن همه اطرافیان شان هستند و کمتر خودشان را درنظر می گیرند.
  • داشتن تفکر همه یا هیچ؛ اینان باور دارند که کاری با ارزش است که درحد کمال به انجام رسیده باشد و از دستیابی به موفقیت های متوسط احساس رضایت نمی کنند.
  • تأکید بیش از حد روی “بایدها” ؛ این افراد غالباً قوانین خشکی از “بایدها” و “نبایدها” دارند و به دلیل تأکید بسیار روی آنها به ندرت خواسته ها و مطالبات خود را درنظر می گیرند.

درنهایت، این افراد درنتیجه محقق نشدن اهداف غیرواقع بینانه شان، به انتقاد و سرزنش  خود روی می آورند که نتیجه آن اعتماد به نفس پایین و دور شدن از مسیر شناخت خویشتن است.

سایر موانع خودآگاهی

عامل منحرف کننده دیگر در مسیر رسیدن به خودآگاهی، عدم آگاهی افراد از تفاوت میان “خود درونی” و “شخصیت” است. خود درونی هر فرد ممکن است متفاوت از شخصیت او باشد؛ و منظور از خودآگاهی نیز شناخت و عمل براساس “خود درونی” است نه “شخصیت“. شخصیت در طول زندگی و از دوران کودکی طی روابط بین فردی،  آموزش و بازخوردهایی که فرد از محیط یا اطرافیان دریافت می کند، شکل می گیرد.

درواقع این خود شما هستید که براساس الگوی موفقیت در ارتباط با دنیای بیرون، شخصیت تان را شکل می دهید. اما خود درونی شما بخشی از وجودتان است که در فعالیتها و الگوهای شخصیتی شما شرکت ندارد. هنگامی که این بخش را در درون خودتان احساس می کنید، بسیار آشنا به نظر می رسد و برایتان آرامش بخش است. اما این “خود درونی” معمولاً به واسطه جاذبه های شخصیت، پاداش محیط و تمرکز بر فعالیتهای جاری زندگی فراموش و برای فرد غریبه می شود.

تفاوت میان خود درونی و شخصیت تان

زمانی که به تفاوت میان خود درونی و شخصیت تان فکر می کنید، طبیعی است که تصور کنید هرآنچه را که در درونتان تجربه می کنید، همان خود درونی تان است. اما آگاه باشید که ممکن است آنها صفات شخصیتی تان باشند نه برخاسته از خود درونی تان. مثلاً ممکن است شما طی آموزش والدین این گونه یاد گرفته باشید که نباید جواب  بزرگترها را بدهید حتی اگر آنها اشتباه کنند. حتی ممکن است این ویژگی (عدم جرأت ورزی) به عنوان یک صفت شخصیتی برایتان درآمده باشد و خودتان نیز به آن معتقد باشید. اما همواره در این گونه مواقع نوعی احساس ناراحتی و تردید دارید که برخاسته از خود درونی تان می باشد.

خود درونی شما با واژه هایی ازقبیل احساس آزادی، ابراز وجود، دانستن و آرامش درونی توصیف می شود. زمانی که براساس آن عمل کنید می دانید که حتماً آن کار درست است و نیازی به بحث ، تحلیل، قضاوت و کنترل ندارید. شادی را درنظر بگیرید؛ شما لزومی ندارد که برای تجربه آن مهارت خاصی را بیاموزید چون آن در درون شما است و بی واسطه تجربه می گردد.

افراد خود شکوفا

بنابرآنچه که راجع به تفاوت خود درونی و شخصیت گفته شد، می توان گفت درواقع خودآگاهی فرایندی است که انسان طی آن می کوشد تا با شناخت خود دورنی اش، شخصیت خود را هرچه بیشتر به آن نزدیک کند. انسانهایی که این فرایند را به خوبی و به طور کامل طی کرده اند، “افراد خودشکوفا” نام دارند. این افراد با آگاهی از خود درونی شان کاملاً منطبق با درونیات خود عمل کرده و خود را به دست شرایط و مقتضیات نمی سپارند. لذا همواره احساس آزادی و آرامش خواهند داشت.

با تلاش برای رسیدن به خودآگاهی، سعی کنید کلیه استعدادهای بالقوه تان را کشف کرده و درجهت شکوفایی آنها گام بردارید. ترس، شک و عدم امنیت شما را از انتخاب آزاد منحرف کرده و از خود درونی تان دور می سازد.

در مورد سایر مهارتها بیشتر بدانید:  حل مسئله، تصمیم گیری، ارتباط موثر، مدیریت استرس، مدیریت تفکر انتقادی،  مدیریت هیجانات

 

نویسنده: دکتر لیلا سلیمانی نیا؛ روان درمانگر تحلیلی

مقالهٔ حاضر توسط تیم فراتاک تهیه شده است.

اگر در حوزه خودآگاهی مشکل یا سوالی دارید و یا برای کسب اطلاعات بیشتر و شناخت خودتان کمک می خواهید، می توانید با جستجو در سایت فراتاک و انتخاب درمانگری که در این زمینه تخصص و سابقه درمان کافی دارد، به صورت آنلاین  مشورت یا درمان دریافت نمایید.

 

به اشتراک بگذارید:

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email
Print
Telegram

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. می‌توانید از نام دلخواه استفاده کنید.

مقالات مشابه

مکانیزم های دفاعی

مکانیزم های دفاعی مکانیزم های دفاعی چیستند؟ اگر بخواهیم بطور عامیانه مطرح کنیم، بسیاری از قوانین اجتماعی و اخلاقی و همچنین بسیاری از عوامل درونی

مهارت مدیریت هیجانات

مهارت مدیریت هیجانات مهارت مدیریت هیجان از جمله مهترین مهارتهاست که باید بیاموزیم. شادی، اندوه، خشم، ترس، تعجب و انزجار حالتهای عاطفی هستند که همه

مهارت تفکر انتقادی

مهارت تفکر انتقادی   هرلحظه از شبانه روز ما درمعرض اطلاعات مختلف قرار می گیریم. برای حیوانات و انسان نخستین برخی اطلاعات دست اول بودند.

مهارت مدیریت استرس

مهارت مدیریت استرس مهارت مدیریت استرس یکی از گامهای مهم در آموزش است. استرس می تواند آسیبهای جدی به حوزه های مختلف زندگی افراد وارد

اگر شما یا دیگری در شرایط بحرانی قرار دارید به جای استفاده از سرویس فراتاک، با مرکز مداخله در بحران محل خود تماس بگیرید.

کلیه حقوق این سایت محفوظ و در اختیار فراتاک می‌باشد.

0
    لیست انتخاب‌های شما

    فراتاک برای تسهیل ارائه خدمات برای هموطنان عزیز داخل ایران امکان پرداخت ریالی ایجاد کرده است. برای استفاده از خدمات لطفا فرم زیر را پر کنید تا در اسرع وقت با شما تماس گرفته شود.